Historia grudziądzkiego planetarium i obserwatorium astronomicznego

Małgorzata Śróbka-Kubiak

Poniższy tekst został napisany w roku 2002 z okazji 30-lecia grudządzkiej placówki i uaktualniony w czerwcu 2005 r. Oryginalny tytuł brzmiał: "Jubileusz pod znakiem Gemmy, czyli perłowa rocznica pod grudziądzkimi kopułami" [Gemma, czyli Perła, najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Korony Północnej]. Publikacja za zgodą i zachętą autorki.

Wstęp

Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika w Grudziądzu istnieje już 33 lata. W momencie otwarcia oficjalna nazwa placówki brzmiała: Ludowe Obserwatorium Astronomiczne i Planetarium, w skrócie LOAiP. W latach sześćdziesiątych istniało w Polsce jedno duże Planetarium Śląskie w Chorzowie, a zbliżała się okrągła 500. rocznica urodzin Mikołaja Kopernika. Powołano więc w roku 1964 Główną Komisję Budowy LOAiP, uchwałą Walnego Zjazdu Delegatów Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii w Krakowie. Padło hasło: "Co najmniej 5 planetariów i obserwatoriów astronomicznych na 500-lecie". Kopernik kojarzył się wówczas Polakom przede wszystkim jako astronom, również jako lekarz czy prawnik. Mniej lub wcale jako ekonomista, a o pobycie Mikołaja Kopernika w Grudziądzu nie mówiło się wcale. Komisja Budowy LOAiP nie brała więc w ogóle pod uwagę Grudziądza, w którym nie było przecież nawet Oddziału PTMA. Kopernik kojarzył się przecież z takimi miastami jak Toruń, Kraków, Olsztyn czy Frombork. A o pobycie Mikołaja Kopernika w Grudziądzu zaczęto mówić i pisać kilka lat później.

Pobyt Mikołaja Kopernika w Grudziądzu

Podczas kilkudniowego pobytu w Grudziądzu w marcu 1522 roku, 49-letni wówczas Kopernik, wygłosił w Ratuszu (który stał wówczas pośrodku Rynku), podczas Zjazdu Stanów Prus Królewskich traktat "De aestimationae monetae" ("O szacunku pieniądza"). Był wówczas kanonikiem kapituły warmińskiej we Fromborku, zarządzał również dobrami kapituły w Olsztynie i w związku z tym zajmował się dodatkowo sprawą gospodarki pieniężnej i reformą monetarną. O pobycie Mikołaja Kopernika w Grudziądzu przypomina tablica, znajdująca się na Rynku na jednej z kamienic, umieszczona tam w 1959 roku. W latach 60-tych była to jedyna rzecz upamiętniająca związek Kopernika z Grudziądzem.

I. 1968-1972. Początki astronomicznej działalności w Grudziądzu

W 1968 roku powstaje Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii (na początku jako Sekcja Oddziału toruńskiego, później samodzielny Oddział) z inicjatywy miłośnika astronomii Jerzego Szwarca. Towarzystwo to rozpoczyna działalność astronomiczną, organizuje pierwsze w tym mieście Dni Astronomii, mające na celu popularyzację sylwetki i działalności Mikołaja Kopernika, astronomii i astronautyki, przygotowując się do jubileuszu 450 rocznicy pobytu Mikołaja Kopernika w Grudziądzu (w 1972 r.) oraz 500 rocznicy jego urodzin, rocznicy obchodzonej nie tylko w Polsce, ale i na świecie (w 1973 r.). W tym samym roku Grudziądz zostaje miastem kopernikowskim: decyzją Rady Kultury i Sztuki włączony zostaje do Szlaku Kopernikowskiego, dołącza do takich miast jak Toruń, Frombork, Kraków, Olsztyn i Lidzbark Warm[iński]. Wówczas to powołano Komitet Obchodów Kopernikowskich, w którego planach znalazły się takie przedsięwzięcia, jak postawienie pomnika Mikołaja Kopernika i budowa amatorskiego obserwatorium astronomicznego. A miłośnicy astronomii organizowali w mieście Dni Astronomii i Astronautyki, Seminaria Astronomiczne dla młodzieży, prelekcje, wystawy, projekcje filmowe, konkursy o tematyce astronomicznej i astronautycznej, wystawy, koncerty i pokazy nieba. Zainteresowanie społeczeństwa było olbrzymie, zwłaszcza że były to lata pierwszych lotów na Księżyc, człowiek stanął po raz pierwszy na Księżycu w 1969 roku. Powstające wówczas (1969 r.) osiedle mieszkaniowe nazwano imieniem Mikołaja Kopernika.

A w dwa lata później podczas Dni Astronautyki w 1971 roku, tłumy Grudziądzan oglądały w salach muzeum próbkę skały księżycowej z wyprawy Apollo 11. Artysta-plastyk Krzysztof Cander namalował obraz przedstawiający Kopernika — ekonomistę wygłaszającego traktat o monecie. Obraz ten obecnie znajduje się w sali kinowej Planetarium.

Wszystkie te przedsięwzięcia były możliwe dzięki olbrzymiemu zaangażowaniu małej grupy osób: przewodniczącego Sekcji Jerzego Szwarca, kierownika Kultury Jerzego Skowrońskiego i inspektora Wydziału Oświaty Jana Szymańskiego. Działalność sekcji grudziądzkiej PTMA spotyka się z dużym poparciem miejscowych władz administracyjnych i politycznych i życzliwością toruńskiego Oddziału PTMA. Tamtejsi astronomowie m.in. prof. Andrzej Woszczyk i prof. Robert Głębocki (współpracujący z Planetarium również obecnie), przyjeżdżają do Grudziądza z prelekcjami popularyzującymi wiedzę astronomiczną i Kopernika, jak również znawca epoki Kopernika prof. Marian Biskup z UMK w Toruniu. Rozwija się współpraca z Oddziałem PTMA i Adamem Giedrysem w Szczecinku, organizowane są wspólne imprezy, pierwsze Młodzieżowe Seminaria Astronomiczne.

Najważniejszym jednak przedsięwzięciem Komitetu Obchodów Kopernikowskich było wybudowanie Ludowego Obserwatorium i Planetarium i pomnika Mikołaja Kopernika. Powołano Społeczny Komitet Budowy LOAiP w Grudziądzu na czele którego stanął przewodniczący Prezydium MRN Stanisław Paczkowski, a przewodniczącym Komitetu Obchodów Kopernikowskich został I sekretarz PZPR Edward Szymański.

W styczniu 1971 r. Społeczny Komitet Obchodów Kopernikowskich wraz z Kuratorium Okręgu bydgoskiego i dyrektorem Technikum Chemicznego i Elektrycznego Bolesławem Krzemieniem, podejmuje decyzję budowy LOAiP na gmachu tej szkoły (wcześniej rozważano lokalizacje na dachu Domu Kultury GZPGum, II Liceum Ogólnokształcącego i Liceum Gastronomicznego). Wykonawcą budowy zostało Grudziądzkie Przedsiębiorstwo Budowlane. Budowa trwała tylko 7 miesięcy. Oddanie LOAiP do użytku nastąpiło w marcu 1972 roku.

W tym samym roku jesienią odbyło się uroczyste odsłonięcie pomnika Mikołaja Kopernika, zaprojektowanego przez artystę rzeźbiarza Henryka Rasmusa, na którym wyryto napis: "Mikołajowi Kopernikowi — Grudziądzanie". Model gipsowy, z którego powstał pomnikowy odlew głowy Kopernika znajduje się w sali kinowej Planetarium.

II. 1972. "Kopernikowi pomnik żywy! — czyli planetarium i obserwatorium astronomiczne zbudowano w Grudziądzu"

- tak pisała w 1972 roku prasa. Uroczyste otwarcie Planetarium nastąpiło podczas Dni Kopernikowskich 26 marca 1972 r., w 450 rocznicę pobytu Kopernika w Grudziądzu. Poprzedzone zostało Ogólnopolskim Zjazdem Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii i Sesją Astronomiczną PTMA, które odbyły się w sali grudziądzkiego Domu Kultury GZPGum "Stomil". Otwarcie Planetarium było kulminacyjnym punktem obchodów. Pisano wówczas, że zbudowano obiekt godny Kopernika i epoki, w której żyjemy. Otwarcia dokonał rektor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu prof. dr Witold Łukaszewicz, który przecinając wstęgę powiedział: "Niech to piękne dzieło służy młodzieży do zainteresowań nauką, niech Mikołaj Kopernik będzie zawsze symbolem wielkiego uczonego i patrioty."

W dniu otwarcia pod 4-metrową obrotową i otwieraną ręcznie kopułą Obsewatorium Astronomicznego znajdował się refraktor, czyli teleskop soczewkowy Sendtnera o długości 3 metrów, średnicy obiektywu 13 cm, poruszany mechanizmem zegarowym, zainstalowany na żelbetonowym fundamencie. Refraktor ten znajdował się poprzednio w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego, przekazany do Grudziądza przez Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii, przywieziony do Grudziądza rejsowym autobusem przez Prezesa PTMA Jerzego Szwarca. Na tarasie Obserwatorium ustawiać można było przenośny teleskop zwierciadlany Newtona, wypożyczony z toruńskiego Oddziału PTMA. W hallu wystawowym przed wejściem do Obserwatorium ustawiono rekonstrukcje przyrządów Mikołaja Kopernika: kwadrant słoneczny, triquetrum i astrolabium, wykonane w czynie społecznym przez Cech Rzemiosł Różnych w Grudziądzu. Natomiast pod 6-metrową kopułą Planetarium stało 40 foteli w dwóch rzędach, nie było jeszcze aparatury wyświetlającej na ekran gwiazdy, pośrodku stał słupek z autotransformatorem. Okazało się, że łatwiej wybudować kopuły, niż sprowadzić aparaturę z zagranicy, z Zakładów Zeissa w Jenie (dawne NRD). I tak Planetarium działało bez "planetarium". "Serce" Planetarium zabiło dopiero jesienią i mało kto dzisiaj pamięta, że przez ponad pół roku Planetarium funkcjonowało bez właściwego wyposażenia. Gdy wreszcie długo oczekiwana aparatura projekcyjna ZKP1 została zamontowana, pokazywała niebo widoczne z szerokości południowych. Przez pomyłkę do Grudziądza wysłany został egzemplarz przeznaczony dla miejsca z półkuli południowej. Przez następne 2 tygodnie trwało przestawianie obiektywów wyświetlających poszczególne fragmenty nieba tak, by z tej puzzlowej układanki "wyszło" niebo widoczne z półkuli północnej, niestety bez fragmentu z Małym Wozem i Gwiazdą Polarną. Wkrótce jednak nowa aparatura dotarła do Grudziądza.

Przez pierwsze 5 miesięcy, zanim zatrudniono tu od 1 września 1972 roku pierwszego astronoma, Małgorzatę Śróbkę-Kubiak, inicjatorem i organizatorem działalności popularyzatorskiej i dydaktycznej w Planetarium był Jerzy Szwarc z pomocą żony Brygidy i syna Piotra oraz miłośników astronomii, nauczycieli Czesława Szachnitowskiego i Mieczysława Piechoty.

III. 1972 — 2002. "Czas przyszły zawarty jest w czasie przeszłym" — czyli trochę historii i statystyki

Planetarium — "niebo światłem malowane"

Planetarium od samego początku stało się doskonałą pomocą dydaktyczną dla szkół różnych typów. Aparatura projekcyjna planetarium wiernie odtwarza wygląd nieba w dowolnej chwili i z dowolnego miejsca na Ziemi. Na sztucznym niebie planetarium można zobaczyć gwiazdy i planety widoczne gołym okiem, fazy Księżyca i obserwować ruch dzienny i roczny w tempie przyspieszonym.

Aparatura ZKP1 składała się z jednej kuli, mającej 31 obiektywów, wyświetlające niebo fragmentami, które w efekcie dają na kopulastym ekranie-suficie obraz ciągłego nieba. Można było odtworzyć wygląd nieba z miejsc znajdujących się tylko na półkuli północnej.

Po 20 latach podczas wizyty w Planetarium Ministra Edukacji Narodowej, astronoma prof. Roberta Głębockiego na VIII Ogólnopolskim Młodzieżowym Seminarium Astronomicznym, z udziałem Prezydenta Grudziądza Andrzeja Wiśniewskiego i Dyrektora Delegatury Kuratorium Ewy Czarneckiej, zapadła decyzja o zakupie nowocześniejszej aparatury. Fundusze na ten cel wyasygnowały Ministerstwo Edukacji Narodowej, Kuratorium i Miasto. Zakupiono w Zakładach Zeissa aparaturę projekcyjną planetarium Skymaster ZKP 2P sterowaną komputerem. Po Kilonii i Lipsku w Grudziądzu był to trzeci egzemplarz tego typu.

W 1993 roku, w 520 rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika, nastąpiło oddanie nowej aparatury do użytku. Pomieszczenie pod kopułą otrzymało nowy wystrój. Przy tej okazji nadano Planetarium i Obserwatorium Astronomicznemu imię Mikołaja Kopernika. Patronem był on co prawda od 1972 roku, co zostało uwidocznione dużym napisem na ścianie szkoły pod kopułami, nie było jednak do tej pory oficjalnego aktu nadania imienia. Starą aparaturę ZKP 1 producent zabrał do Jeny, znajduje się ona obecnie pod 4-metrową kopułą w Muzeum Techniki w Monachium. Podczas montażu nowej aparatury przez pracowników Zeissa, powtórzyła się sytuacja sprzed 20 lat: przysłano aparaturę przystosowaną do kopuły o większej średnicy. Obie kule wyświetlające niebo zostały w krótkim czasie wymienione przez Zeissa. Historia lubi się powtarzać.

Nowa aparatura projekcyjna ZKP 2P jest sterowana w pełni automatycznie, z pulpitu. Odtwarza wygląd nieba w dowolnej chwili w przedziale lat od 1950 do 2030, a położenie planet i faza Księżyca w danym dniu ustawiana jest automatycznie. W ZKP 1 sterowanie aparaturą odbywało się ręcznie. Można też odtwarzać wygląd nieba z dowolnego zakątka Ziemi na obu półkulach, czyli zobaczyć np. jak wygląda niebo południowe z Krzyżem Południa i Obłokami Magellana. Możliwości projektora ZKP 2P uzupełnione są przez dodatkowe projektory: roju meteorów i Układu Słonecznego (wypożyczone z Planetarium Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyni). Wyświetlane linie i punkty sfery niebieskiej, takie jak horyzont, ekliptyka, równik, południk niebieski, czy rysunki gwiazdozbiorów pomagają wyobraźni. Można też pokazać ruch precesyjny osi ziemskiej, a ściślej konsekwencje tego ruchu. Można więc zobaczyć tu to wszystko, czego nie można zademonstrować w szkolnej pracowni.

Obserwatorium Astronomiczne
"Wszelkie inne stworzenie patrzy w dół na ziemię, ale człowiekowi dano twarz, aby mógł zwrócić oczy ku gwiazdom i wzrok ku niebu" (Owidiusz)

Uzupełnieniem Planetarium, jest oczywiście Obserwatorium Astronomiczne, w którym można zweryfikować zdobytą wiedzę, oglądając niebo prawdziwe przez teleskop. Kopuła Obserwatorium jest obrotowa, ma 4 metry i od 1986 roku otwierana jest automatycznie. W latach 1972-1978 pod kopułą stał wspomniany już, XIX-wieczny refraktor Sendtnera o średnicy obiektywu 130 mm i ogniskowej 2800 mm. W 1978 roku otrzymaliśmy od Muzeum Mikołaja Kopernika i Planetarium we Fromborku propozycję wymiany starego i wysłużonego refraktora na nowy teleskop zwierciadlany. Tak więc Sendtner został przewieziony do Fromborka, do Muzeum Mikołaja Kopernika, gdzie został umieszczony jako eksponat w dziale instrumentów astronomicznych, z późniejszym zamiarem ustawienia go w budującym się Obserwatorium Astronomicznym na Żurawiej Górze. W Muzeum stoi jednak do dziś, będąc najpiękniejszym okazem w licznej kolekcji starych instrumentów astronomicznych. W miejscu Sendtnera stanął więc teleskop zwierciadlany Meniscas (Maksutow Casegrain) produkcji Zeissa, o średnicy obiektywu 150 mm i ogniskowej 2250 mm. Komplet okularów o ogniskowych od 40 do 6 mm umożliwia stosowanie powiększeń od 56 do 375 razy. Zasięg wizualny teleskopu wynosi 12,3 magnitudo. W tym samym czasie zakupiony został od Zeissa mniejszy teleskop soczewkowy, czyli refraktor, o średnicy obiektywu 80 mm i ogniskowej 1200 mm, wystawiany do obserwacji na taras. Maksymalne stosowane tu powiększenie wynosi 125 razy, a zasięg wizualny teleskopu 11 magnitudo. Obydwa teleskopy mają montaż paralaktyczny z mechanizmem zegarowym i wyposażone są w filtr i ekran słoneczny. W bezchmurny dzień można więc zobaczyć tu plamy na Słońcu. Wieczorami natomiast wykonuje się tu obserwacje aktualnie widocznych ciał niebieskich. Dokupywano też sukcesywnie mniejsze lunety, wystawiane na tarasie: teleskopy szkolne Maksutowa i lunetki myśliwskie. W pochmurne dni można zapoznać się z działalnością obserwatorium.

Wystawy

Są dopełnieniem pokazów w planetarium i obserwatorium astronomicznym. Przed wejściem do Obserwatorium Astronomicznego w kąciku kopernikowskim znajduje się stała ekspozycja rekonstrukcji przyrządów Mikołaja Kopernika: astrolabium, trikwetrum i kwadrant słoneczny. Można więc po wyjściu z Obserwatorium Astr[onomicznego], porównać współczesne przyrządy astronomiczne (teleskopy) z drewnianymi, prostymi przyrządami, jakimi posługiwano się ponad 500 lat temu, w epoce Kopernika, gdy nie znane były jeszcze szkła powiększające. W hallu wystawowym przy Planetarium, przez 30 kilka lat zorganizowano wiele wystaw okolicznościowych z okazji kolejnych lotów kosmicznych, rocznic ery kosmicznej, okazyjne wystawy znaczków pocztowych, medali kopernikowskich, monet, o tematyce kopernikowskiej, heweliuszowskiej, ostatnio "Całkowite zaćmienie Słońca, Węgry 1999", dokumentacja fotograficzna z wyprawy na to zaćmienie, "30 lat Planetarium" a obecnie wystawa filatelistyczna "35-lecie podboju Księżyca i badania Układu Planetarnego na znaczkach pocztowych" ze zbiorów Romana Mechlińskiego.

Obecnie od roku 1996 w części hallu znajduje się stała wystawa "Materia z kosmosu" i grudziądzka kolekcja meteorytów, która jest ciągle uzupełniana o nowe meteoryty.

Najpiękniejsze okazy w kolekcji grudziądzkiej:

Meteoryty grudziądzkiej kolekcji wymienione są w katalogu "Meteoryty w zbiorach polskich" Andrzeja S. Pilskiego.

W 2005 roku w czasie Grudziądzkich Dni Kopernikowskich otwarto wystawę stałą w sali kinowej "Grudziądz z Kopernikiem w tle".

Oprócz tego w sali kinowej na stałe znajduje się:

Działalność popularyzatorska

Popularyzacja astronomii i astronautyki, osiągnięć Kopernika i współczesnej astronomii od 30 lat odbywa się więc w miejscu do tego przeznaczonym, ukazując piękno zjawisk astronomicznych zarówno pod sztucznym niebem Planetarium jak i na niebie prawdziwym w Obserwatorium Astronomicznym.

W Planetarium organizowano więc nadal Dni Astronomii, Astronautyki, Dni Kopernikowskie, Dni Kosmosu, Dni Fantastyki, Dni Heweliuszowskie, a w ramach tych dni: piątki astronomiczne i astronautyczne, poranki astronomiczne dla przedszkolaków, wystawy, konkursy, quizy wiedzy o Wszechświecie, seminaria astronomiczne, sejmiki miłośników astronomii, sesje popularnonaukowe, zjazdy, sejmiki, przeglądy filmów astronautycznych i science fiction, świąteczne spotkania "Gwiazdkowe rozmyślania w Planetarium" oraz cieszące się dużą popularnością muzyczne spotkania w Planetarium z cyklu "My, muzyka i gwiazdy", organizowane były wycieczki do miejsc związanych z astronomią i obozy astronomiczne oraz wyprawy na całkowite zaćmienia Słońca. Niektóre z tych imprez w zmienionej formie odbywają się do dzisiaj. Nową, unikalną propozycją w swoim czasie, czyli od roku 1986 były filmy muzyczne i science fiction na video. W ostatnich latach, początkowo z okazji Międzynarodowego Dnia Planetariów, później jako wiosenne spotkanie z gwiazdami, w pierwszą niedzielę wiosny, organizuje się "Otwarte drzwi do nieba".

Organizatorami i współorganizatorami tych imprez były oprócz Planetarium (Małgorzata Śróbka-Kubiak, Mirosław Kubiak), Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii (prezesi: Jerzy Szwarc — inicjator wielu przedsięwzięć, Czesław Szachnitowski, Władysław Piłat, Bronisław Szczepański, Sławomir Kruczkowski), Polskie Towarzystwo Astronautyczne (prezesi: Izabela Kikulska, Zofia Rubowicz) Klub Fantastyki (prezes Krzysztof Przybył), Klub MPiK (Jerzy Skowroński, Helena Gruszecka), Grudziądzkie Towarzystwo Kultury (prezes Karola Skowrońska).

Pomysłodawcą i organizatorem muzycznych spotkań w Planetarium jest Mirosław Kubiak, przy współpracy Romana Sakowicza, Mariana Kiełbowicza i Zbigniewa Lewandowskiego. Niektóre z tytułów tej imprezy: Muzyczny horror pod gwiazdami, Muzyczny bukiet dla pań, Harfa pod gwiazdami, Muzyka, video i gwiazdy, Muzyka i widok nieba nad Nepalem, Depesza z… galaktyki, Muzyka oraz widok nieba sprzed… 12 tys. lat, Widok nieba nad Trójkątem Bermudzkim. "My, muzyka i Gwiazdy" doczekała się w Radiu Grudziądz kilku wydań radiowych.

Planetarium grudziądzkie — miejscem finału Ogólnopolskiego Młodzieżowego Seminarium Astronomicznego

Największą imprezą o zasięgu ogólnopolskim, wyrosłą z tradycji grudziądzkich, jest Ogólnopolskie Młodzieżowe Seminarium Astronomiczne, organizowane wspólnie z Planetarium Olsztyńskim, nie mające odpowiednika wśród innych konkursów ogólnopolskich.

Pomysł organizowania seminariów zrodził się w Grudziądzu. W latach 1969-1974 odbywały się, początkowo w Domu Kultury GZPGum, później już w Planetarium, miejskie, międzyszkolne seminaria astronomiczne i astronautyczne. Pierwsze seminaria organizowane były przez miłośników astronomii, zainicjowane przez Jerzego Szwarca, we współpracy z Adamem Giedrysem ze Szczecinka, od roku 1973 kontynuowane przez Planetarium i Oddział PTMA w Grudziądzu. W roku szkolnym 1974/75 do akcji seminariów włączyło się Olsztyńskie Planetarium. Konkursy na referat rozpisano więc w dwóch województwach: toruńskim i olsztyńskim i zorganizowano seminaria astronomiczne dla laureatów. W kolejnych latach akcję rozszerzano na województwa Polski Północnej: szczecińskie, koszalińskie, słupskie, gdańskie, bydgoskie, włocławskie, elbląskie, suwalskie i białostockie. I tak w latach 1975-1984 odbyło się w Grudziądzu 10 Międzywojewódzkich Młodzieżowych Seminariów Astronomicznych (MMSA). Z uwagi na duże zainteresowanie miłośników astronomii, młodzieży i nauczycieli, postanowiono akcję rozszerzyć na całą Polskę. W latach 1985-2005 odbyło się w Grudziądzu 21 Ogólnopolskich Młodzieżowych Seminariów Astronomicznych (OMSA).

Impreza ta organizowana jest rokrocznie przez dwa Planetaria: olsztyńskie i grudziądzkie, konkretnie przez zespół roboczy: dr Kazimierz Schilling, mgr Małgorzata Śróbka — Kubiak i mgr Mirosław Kubiak, przy współudziale finansowym Fundacji Astronomii Polskiej, Wydziału Oświaty Urzędu Miejskiego i wielu innych towarzystw naukowych i instytucji oraz wsparciu Ministerstwa Edukacji Narodowej. Koordynatorem akcji w skali ogólnopolskiej jest Komisja współpracy Planetariów Polskich przy ZG Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. Organizatorami wojewódzkich konkursów i seminariów są Kuratoria Oświaty Urzędów Wojewódzkich oraz Wojewódzkie Ośrodki Metodyczne lub Wojewódzkie Ośrodki Kształcenia Nauczycieli. Merytoryczną opiekę nad Seminariami sprawują Polskie Towarzystwo Astronomiczne, Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii i Polskie Towarzystwo Astronautyczne, które m. in. delegują zawodowych astronomów do jury w OMSA.

Każdego roku kilkuset uczniów, młodych miłośników astronomii, bierze udział w wojewódzkich konkursach na referat, z których większość referuje swoje prace na seminariach wojewódzkich. Najlepsze dwa referaty z każdego województwa przedstawiane są w Grudziądzu, gdzie odbywa się finał dla laureatów seminariów wojewódzkich, czyli Ogólnopolskie Młodzieżowe Seminarium Astronomiczne. Środowisko astronomiczne bardzo wysoko ocenia akcje konkursów i seminariów. W roku 1993 Polskie Towarzystwo Astronomiczne przyznało zespołowi organizacyjnemu swą najwyższą prestiżową nagrodę — medal prof. Włodzimierza Zonna za popularyzację wiedzy o Wszechświecie.

Opinie i sprawozdania z seminariów astronomicznych w Grudziądzu pisali następujący astronomowie — jurorzy i organizatorzy:

Wybrany cytat: …"Całe przedsięwzięcie jest zarazem wspaniałe i zdumiewające. Wspaniałe, bo angażuje setki młodych ludzi (w roku 2000 ok. 1000) do aktywnego zainteresowania astronomią. Zdumiewające, bo praktycznie jedyną nagrodą za dobre opracowanie referatu czy też opis własnych obserwacji jest publiczny występ w Grudziądzu wobec profesjonalnego jury. Zdumiewająca jest też trwałość imprezy. Przetrzymała ona zmiany ustrojowe, zmiany podziału administracyjnego, a jestem pewien, że przetrzyma reformę systemu edukacyjnego." (prof. Robert Głębocki, juror, Urania-Postępy Astronomii nr 3, 2000 r.)

Działalność dydaktyczna

Podstawową formą działalności Planetarium są projekcje dydaktyczne dla szkół podstawowych, gimnazjów i szkół średnich, w ramach nauczania przyrody, geografii i fizyki, również dla przedszkolaków. Rocznie odwiedza Planetarium ok. 7-8 tys. osób. Jednorazowo na seansie w Planetarium mieści się 36 osób.

W ciągu 30 lat istnienia Planetarium odwiedziło 225 100 osób. W poszczególnych latach wyglądało to następująco:

Odwiedziny gruądziądzkiego planetarium i obserwatorium astronomicznego w latach 1972-2005

Odwiedziny gruądziądzkiego planetarium i obserwatorium astronomicznego w latach 1972-2005

W ostatnich latach, od roku 1995, procentowy udział grup miejscowych, czyli z Grudziądza, do zamiejscowych, z województwa i województw sąsiednich, przedstawia się odpowiednio: ok. 60% do 40%. Do roku 1994, przed otwarciem Planetarium w Toruniu, proporcje te były odwrotne. Większy był procent grup zamiejscowych. Maksymalna ilość osób odwiedziła Planetarium w roku 1993.

W wybranym roku szkolnym 2000/2001 na przełomie wieków, procentowy udział wszystkich szkół (miejscowych i zamiejscowych) odwiedzających Planetarium przedstawiał się następująco:

Procentowy udział szkół odwiedzających grudziądzkie planetarium i obserwatorium astronomiczne

Procentowy udział szkół odwiedzających grudziądzkie planetarium i obserwatorium astronomiczne

Pod nazwą "inne" mieszczą się studenci, harcerze, turyści, pracownicy, emeryci, grupy zagraniczne, itp.

Dla tego samego wybranego roku szkolnego 2000/2001, wykorzystanie seansów dydaktycznych w ramach nauczanego przedmiotu (fizyki, geografii i przyrody), na diagramie kołowym wygląda następująco:

Przedmiot szkolny, w ramach którego odwiedzono grudziądzkie planetarium i obserwatorium astronomiczne

Przedmiot szkolny, w ramach którego odwiedzono grudziądzkie planetarium i obserwatorium astronomiczne

Nie wzięto tu pod uwagę grup pozaszkolnych. Elementy astronomii w ramach nauczania fizyki i geografii mają uczniowie szkół ponadgimnazjalnych i gimnazjów, w ramach nauczania przyrody uczniowie szkół podstawowych. Natomiast pierwsze klasy szkół podstawowych i przedszkola odwiedzały Planetarium w ramach nauczania zintegrowanego, środowiska, lekcji wychowawczych — poznajemy swoje miasto.

Prężnie i z sukcesami przez wszystkie lata działa Międzyszkolne Koło Astronomiczne, skupiając młodzież wszystkich szkół Grudziądza.

Co roku młodzież ma możliwość uczestniczenia w poszczególnych grupach: dla początkujących, szkoły podstawowe i gimnazjalne, dla początkujących szkoły średnie, dla zaawansowanych, grupie olimpijskiej, sekcji obserwacyjnej z podsekcją słoneczników, czyli obserwatorów Słońca.

Młodzież z Międzyszkolnego Koła Astronomicznego bierze udział w różnego rodzaju konkursach astronomicznych, sprawdzając w ten sposób nabyte umiejętności: w grudziądzkim seminarium astronomicznym, Ogólnopolskim Młodzieżowym Seminarium Astronomicznym, Olimpiadzie Astronomicznej, wojewódzkim konkursie astronomicznym dla gimnazjów i innych. W całorocznym konkursie astronomicznym można zdobyć honorowy tytuł "Superłeb Planetarium".

Wewnętrznie młodzież zdobywa dobrowolnie odznaki, zdając odpowiedni egzamin na przewodnika po niebie (do roku 2005 — 63 osoby), wyższy stopień wtajemniczenia to przewodnik po Planetarium (22 osoby) i Obserwator (19 osób).

Laureaci (tylko I miejsce) Ogólnopolskiego Młodzieżowego Seminarium Astronomicznego z Międzyszkolnego Koła Astronomicznego przy Planetarium w Grudziądzu:

Pozostali laureaci MMSA i OMSA z Grudziądza z MKA przy Planetarium:

Dariusz Zadernowski i Jarosław Buczek (I MMSA 1975 III m.), Adam Południak (III MMSA, 1977, III m.), Maciej Nowacki (V MMSA 1979 II m., VI MMSA 1980 II m., VIII MMSA 1982 II m.), Mariusz Figurski (IX MMSA 1983 II m.), Dariusz Gulczyński (I OMSA 1985), Janusz Narewski (II OMSA 1986 X m.), Tomasz Weselak (VI OMSA 1990 VIII m., VII OMSA 1991 V m.), Sebastian Soberski (VIII OMSA 1992 VI m., X OMSA 1994 IV m.), Michał Izdebski (X OMSA 1994 III m.), Krzysztof Wtorek (XII OMSA IV m.), Ewa Pietrzak i Ewelina Blacharczyk (XVIII OMSA VI m.), Marcin Gronowski (XIX OMSA V m.), (XX OMSA IX m.) — łącznie 23 laureatów, w tym 4 razy pierwsze miejsce.

Laureaci (L), finaliści (F) i uczestnicy finałów (UF) Olimpiad Astronomicznych w Chorzowie:

Sławomir Kruczkowski (UF 1975, UF 1976, UF 1977, UF 1978, L 1979), Artur Thielmann (UF 1976, UF 1977, UF 1978, L 1979), Dariusz Sypuła (UF 1976), Piotr Lamparski (UF 1981), Maciej Nowacki (UF 1982), Sebastian Soberski (UF 1994), Radosław Pior (UF 1996, F 1997), Robert Sadłowski (UF 1996), Radosław Smolec (L 1997, F 1998, L 1999), Andrzej Jastrzębski (UF 2000, F 2001), Marcin Gronowski (F 2003, L 2004, L 2005) — (łącznie 24 uczestników finału Olimpiady Astronomicznej, w tym 6 laureatów i 4 finalistów).

Stypendyści Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci:

Sebastian Soberski (1993), Michał Izdebski (1996), Radosław Smolec (1997), Marcin Gronowski (2003) — 4 stypendystów Krajowego Funduszu.

Inne konkursy ogólnopolskie:

Niektóre inne ważniejsze fakty, wydarzenia i przedsięwzięcia godne odnotowania

Publikacje, wydawnictwa i foldery

Dotychczas ukazały się o Planetarium następujące publikacje, wydawnictwa i foldery:

[ Strona główna | Podbój Polskich Planetariów | Planetaria | Astronomia | Podróże | Informacje techniczne | Nowości | Mapa strony | PGP ]

Ostatnia aktualizacja: 20 kwietnia 2009


© 1999–2017 by Tomasz Lewicki

Dobra strona!

Creative Commons Spam Poison Valid XHTML Valid CSS2 Kubuntu PageRank